Ô Nhiễm Nước Mặt: Đừng Chỉ Nhìn Màu Nước

Ô nhiễm nước mặt là vấn đề đáng lo ngại tại nhiều sông, hồ, kênh mương và khu vực tiếp nhận nước thải. Nước đổi màu, xuất hiện mùi hôi hoặc rác nổi là những dấu hiệu dễ nhận thấy, nhưng chưa đủ để kết luận chính xác mức độ ô nhiễm. Ngược lại, một nguồn nước trông trong sạch vẫn có thể chứa chất hữu cơ, vi sinh vật hoặc hóa chất vượt giới hạn cho phép. Vậy làm thế nào để đánh giá tình trạng ô nhiễm nước mặt? Cần kiểm tra những thông số nào theo QCVN 08:2023/BTNMT và lựa chọn giải pháp khắc phục ra sao để không xử lý sai nguyên nhân?

Ô nhiễm nước mặt là gì?

Ô nhiễm nước mặt là tình trạng chất lượng nước tại sông, hồ, suối, kênh, mương, rạch hoặc ao, đầm bị biến đổi do các tác nhân vật lý, hóa học và sinh học, gây ảnh hưởng đến môi trường hoặc không đáp ứng yêu cầu chất lượng theo mục đích đánh giá.

Theo QCVN 08:2023/BTNMT, nước mặt là nước tồn tại trên bề mặt lục địa hoặc hải đảo, bao gồm sông, suối, kênh, mương, khe, rạch, hồ, ao và đầm.

Ô nhiễm nước mặt có thể biểu hiện qua:

• Ô nhiễm hữu cơ: Chất hữu cơ phân hủy làm tăng nhu cầu oxy, ảnh hưởng đến môi trường sống dưới nước.
• Ô nhiễm dinh dưỡng: Nitơ, phospho dư thừa có thể thúc đẩy hiện tượng phú dưỡng.
• Ô nhiễm vi sinh: Nước chịu tác động từ chất thải chứa vi sinh vật gây bệnh.
• Ô nhiễm hóa học: Có mặt các kim loại, dầu mỡ, hóa chất hoặc chất ô nhiễm đặc thù.
• Ô nhiễm do chất rắn: Bùn cặn, vật chất lơ lửng và rác tích tụ làm thay đổi điều kiện môi trường.

Cần phân biệt ô nhiễm nước mặt với suy thoái và cạn kiệt nguồn nước. Đây là những tình trạng có thể liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Những dấu hiệu cảnh báo ô nhiễm nước mặt

Quan sát hiện trường là bước đầu giúp nhận biết những thay đổi bất thường của sông, hồ và kênh mương. Tuy nhiên, các dấu hiệu bằng mắt thường chỉ có giá trị cảnh báo, không thay thế kết quả phân tích mẫu nước. 

Những biểu hiện cần chú ý gồm:

• Nước chuyển đen, nâu hoặc đổi màu bất thường: Có thể liên quan đến chất hữu cơ, bùn cặn, tảo hoặc các thành phần khác.
• Xuất hiện mùi hôi: Có thể do quá trình phân hủy chất hữu cơ trong điều kiện thiếu oxy.
• Rác nổi tích tụ: Túi nhựa, bèo, cành cây và rác sinh hoạt xuất hiện tại mặt nước, cửa lấy nước.
• Váng dầu hoặc bọt bất thường: Có thể liên quan đến dầu mỡ, chất hoạt động bề mặt hoặc các quá trình khác.
• Tảo phát triển mạnh: Có thể là dấu hiệu dư thừa dinh dưỡng trong môi trường nước.
• Cá và sinh vật thủy sinh chết bất thường: Có thể liên quan đến thiếu oxy, chất độc hoặc biến động điều kiện môi trường.

Điểm cần lưu ý: Nước đục sau một trận mưa lớn chưa chắc đã bị ô nhiễm hóa học. Độ đục có thể tăng do bùn đất bị cuốn trôi.

Ngược lại, một đoạn sông không có rác nổi vẫn có thể chứa chất ô nhiễm hòa tan. Vì vậy, việc kết luận tình trạng ô nhiễm phải dựa trên thông số quan trắc phù hợp.

Nguyên nhân khiến nước sông, hồ và kênh mương bị ô nhiễm

Ô nhiễm nước mặt thường hình thành từ nhiều nguồn tác động cùng lúc. Đặc điểm ô nhiễm phụ thuộc vào loại chất thải, lưu lượng xả, điều kiện dòng chảy và khả năng trao đổi nước của từng khu vực.

Các nguyên nhân phổ biến gồm:

Nguồn tác động	Chất ô nhiễm hoặc vấn đề thường gặp
Nước thải sinh hoạt	Chất hữu cơ, vi sinh vật, chất dinh dưỡng
Nước thải công nghiệp	Hóa chất, dầu mỡ, kim loại hoặc chất đặc thù
Hoạt động nông nghiệp	Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, bùn đất
Chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản	Chất hữu cơ, chất dinh dưỡng, vi sinh
Rác thải sinh hoạt	Rác nổi, nhựa, vật thể gây cản trở dòng nước
Nước mưa chảy tràn đô thị	Cặn bẩn, dầu mỡ, chất thải tích tụ trên bề mặt
Xây dựng và bồi lắng	Bùn cát, chất rắn lơ lửng

Ngoài nguồn gây ô nhiễm, khả năng lưu thông dòng nước cũng ảnh hưởng đến mức độ tích tụ chất ô nhiễm. Chẳng hạn, tại một đoạn kênh có nước thải chảy vào nhưng lưu lượng trao đổi thấp, chất ô nhiễm có thể tích tụ và làm suy giảm chất lượng nước. Tuy nhiên, tăng lưu lượng hoặc bổ cập nước không thay thế được việc kiểm soát nguồn thải.

Để tìm hiểu đầy đủ từng nhóm nguyên nhân, người đọc có thể tham khảo bài tổng quan về ô nhiễm nguồn nước trên website PENDIN khi bài được xuất bản.

Thực trạng ô nhiễm nước mặt tại Việt Nam

Tại Việt Nam, chất lượng nước mặt chịu tác động từ quá trình đô thị hóa, sản xuất, hoạt động nông nghiệp và điều kiện khai thác nguồn nước. Mức độ ô nhiễm không đồng đều giữa các lưu vực và có thể thay đổi theo mùa.

Theo kết quả điều tra được Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia công bố tháng 10/2026, có 197 vị trí thuộc 46 nguồn nước sông, suối, kênh, rạch ghi nhận ít nhất một vị trí ô nhiễm trong phạm vi nhiệm vụ khảo sát.

Các vị trí này tập trung tại ba lưu vực:

• Sông Hồng – Thái Bình.
• Sông Đồng Nai.
• Sông Cửu Long.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy cần phân biệt ô nhiễm tại từng vị trí với tình trạng suy thoái trên cả đoạn sông. Đây không phải số liệu khẳng định toàn bộ nguồn nước mặt Việt Nam đều ô nhiễm, mà là kết quả của nhiệm vụ điều tra các nguồn nước mặt sông liên tỉnh.

Đáng chú ý, việc đánh giá còn phải xem xét sự biến động theo thời gian. Một đoạn sông có thể chịu áp lực ô nhiễm lớn hơn vào mùa khô khi lượng nước bổ sung suy giảm. Vì vậy, các giải pháp phục hồi phải dựa trên kết quả quan trắc đại diện, xác định rõ đoạn nguồn nước chịu tác động và nguyên nhân gây ô nhiễm.

Đánh giá ô nhiễm nước mặt theo QCVN 08:2023/BTNMT

QCVN 08:2023/BTNMT là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt, được sử dụng trong quản lý, đánh giá và phân loại chất lượng môi trường nước. Đây là căn cứ quan trọng để xác định tình trạng nguồn nước và mục tiêu cải thiện.

Những chỉ tiêu chất lượng nước mặt cần kiểm tra

Tùy đặc điểm nguồn nước, chương trình quan trắc có thể lựa chọn các thông số:

Chỉ tiêu	Ý nghĩa đánh giá
pH	Thể hiện tính axit hoặc kiềm của nước
DO	Hàm lượng oxy hòa tan
BOD₅	Nhu cầu oxy sinh hóa trong 5 ngày
COD	Nhu cầu oxy hóa học
TOC	Tổng carbon hữu cơ
TSS	Hàm lượng chất rắn lơ lửng
Tổng nitơ	Đánh giá thành phần dinh dưỡng nitơ
Tổng phospho	Đánh giá thành phần dinh dưỡng phospho
Coliform	Thông số chỉ thị vi sinh
Kim loại, chất độc hại	Đánh giá những nguy cơ ô nhiễm hóa học đặc thù

Trong đó, DO, BOD₅, COD và TSS thường được chú ý khi đánh giá những thay đổi của môi trường nước sông, hồ.

DO thấp có thể phản ánh điều kiện oxy không thuận lợi cho sinh vật. BOD₅ và COD cao cho thấy áp lực từ các chất có khả năng tiêu thụ oxy. TSS cao phản ánh lượng vật chất lơ lửng lớn. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa trên một chỉ tiêu để xác định nguyên nhân hoặc mức độ ô nhiễm toàn diện.

Bốn mức phân loại chất lượng nước mặt A, B, C, D

QCVN 08:2023/BTNMT quy định bốn mức chất lượng phục vụ đánh giá các thông số liên quan đến đời sống thủy sinh.

Mức	Đặc điểm
A – Tốt	Điều kiện chất lượng nước thuận lợi, hàm lượng oxy hòa tan cao
B – Trung bình	Chất lượng nước chịu tác động nhưng vẫn duy trì những điều kiện môi trường nhất định
C – Xấu	Chất lượng suy giảm, có thể ảnh hưởng đến sinh vật nhạy cảm
D – Rất xấu	Nồng độ chất ô nhiễm cao, môi trường nước có thể ảnh hưởng lớn đến sinh vật

Quy chuẩn sử dụng Bảng 2 cho sông, suối, kênh, mương, khe, rạch và Bảng 3 cho hồ, ao, đầm.

Một số ngưỡng tham khảo trong hai bảng:

Chỉ tiêu	Mức A	Mức B	Mức C
DO (mg/L)	≥ 6	≥ 5	≥ 4
BOD₅ (mg/L)	≤ 4	≤ 6	≤ 10
COD (mg/L)	≤ 10	≤ 15	≤ 20

Đây chỉ là ba thông số trích để minh họa; việc đánh giá phải sử dụng đầy đủ các yêu cầu của bảng tương ứng.

Đặc biệt, TSS có giới hạn khác nhau:

• Nước sông, suối, kênh mương: mức A không quá 25 mg/L.
• Nước hồ, ao, đầm: mức A không quá 5 mg/L.

Không được sử dụng một ngưỡng TSS chung cho mọi loại nước mặt.

Cách đọc kết quả quan trắc nước mặt

Giả sử một mẫu nước sông có kết quả:

Chỉ tiêu	Kết quả giả định	Mức theo thông số
DO	4,6 mg/L	C
BOD₅	8 mg/L	C
COD	13 mg/L	B

Kết quả trên cho thấy các thông số có mức phân loại khác nhau. Không thể lấy một mẫu đo rồi tuyên bố toàn bộ dòng sông thuộc mức C. Đây chỉ là ví dụ minh họa cách đối chiếu từng thông số.

Theo nguyên tắc QCVN 08:2023/BTNMT, việc phân loại theo Bảng 2 và Bảng 3 sử dụng số liệu trung bình năm từ chương trình quan trắc có tần suất tối thiểu 10 lần/năm. Các thông số được phân loại riêng lẻ.

Khi đánh giá những chất có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người, còn phải xem xét các thông số phù hợp tại Bảng 1 của quy chuẩn.

Điều này cho thấy việc đánh giá ô nhiễm nước mặt cần dựa trên dữ liệu quan trắc có tính đại diện, không chỉ một lần lấy mẫu hoặc một hình ảnh hiện trường.

Hậu quả ô nhiễm nước mặt đối với hệ sinh thái và công trình

Ô nhiễm nước mặt có thể ảnh hưởng đến sinh vật, khả năng khai thác nguồn nước và những công trình sử dụng nước tại khu vực tiếp nhận. Mức độ tác động phụ thuộc loại chất ô nhiễm, nồng độ và thời gian tiếp xúc.

• Đối với hệ sinh thái: Chất hữu cơ và dinh dưỡng dư thừa có thể làm suy giảm oxy hòa tan, thúc đẩy phát triển tảo và ảnh hưởng đến cân bằng sinh thái.
• Đối với nguồn nước phục vụ sản xuất: Nước không phù hợp yêu cầu có thể làm tăng chi phí xử lý hoặc hạn chế mục đích khai thác.
• Đối với công trình trạm bơm: Rác nổi và bùn cặn có thể tích tụ tại cửa lấy nước, làm tăng tổn thất dòng vào, gây nghẽn song chắn hoặc gia tăng tần suất vệ sinh.

Tuy nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng của rác và bùn đối với thiết bị cơ khí với ảnh hưởng của các chất ô nhiễm hòa tan đối với chất lượng nước.

Máy vớt rác có thể hỗ trợ giải quyết vấn đề đầu tiên, nhưng không thể thay thế công nghệ xử lý nước đối với vấn đề thứ hai.

Giải pháp khắc phục ô nhiễm nước mặt theo từng hiện trạng

Muốn cải thiện chất lượng nước mặt hiệu quả, cần xác định vấn đề chính thuộc nguồn thải, chất lượng nước hay điều kiện dòng chảy. Việc lựa chọn thiết bị trước khi có dữ liệu hiện trạng có thể dẫn đến đầu tư không phù hợp.

Kiểm soát nguồn nước thải gây ô nhiễm

Đây là giải pháp ưu tiên đối với nguồn nước chịu tác động của nước thải sinh hoạt, công nghiệp hoặc chăn nuôi.

Cần khảo sát các điểm xả, đánh giá thành phần nước thải và tổ chức thu gom, xử lý phù hợp trước khi xả ra nguồn tiếp nhận.

Khi nguồn thải không được kiểm soát, các hoạt động vệ sinh sông hồ có thể chỉ mang lại cải thiện tạm thời.

Thu gom rác nổi và vật thể lớn

Đối với kênh, mương hoặc cửa lấy nước có nhiều cành cây, bao bì, bèo và rác thô, có thể xem xét:

• Song chắn rác để giữ vật thể không mong muốn.
• Gầu vớt rác để thu gom rác thô, vật nổi kích thước lớn.
• Máy lược rác khi rác liên tục bám trên song chắn.
• Vít tải rác để vận chuyển rác đến vị trí tập kết theo cấu hình.

Lựa chọn thiết bị phải căn cứ vào loại rác, lưu lượng, kích thước cửa, chiều sâu và điều kiện vận hành.

Xử lý bùn cát bồi lắng

Khi bùn cát tích tụ ở cửa lấy nước hoặc tuyến kênh, cần kiểm tra cao trình đáy và phạm vi bồi lắng.

Phương án xử lý có thể bao gồm quản lý bùn đất từ nguồn phát sinh, nạo vét theo thiết kế và kiểm soát chất lượng vật liệu nạo vét trước khi vận chuyển, xử lý.

Nạo vét không tự giải quyết được ô nhiễm hóa học nếu nguồn gây ô nhiễm vẫn tiếp tục xả vào hệ thống.

Cải thiện dòng chảy và khả năng trao đổi nước

Tại những nguồn nước lưu thông kém, có thể cần đánh giá điều kiện thủy lực, khả năng bổ cập, điều tiết hoặc vận hành công trình lấy nước.

Các giải pháp này phải đi kèm đánh giá chất lượng nước bổ sung và nguồn thải đang tồn tại.

Bổ cập nước có thể hỗ trợ cải thiện điều kiện dòng chảy nhưng không đồng nghĩa đã loại bỏ chất ô nhiễm khỏi hệ thống.

Quan trắc sau khi thực hiện giải pháp

Sau cải tạo, cần tiếp tục lấy mẫu và theo dõi các thông số chất lượng nước để xác định hiệu quả.

Nên so sánh dữ liệu trước và sau thực hiện trong điều kiện tương ứng, đồng thời xem xét tác động của mùa mưa, mùa khô và sự thay đổi lưu lượng.

Vai trò của trạm bơm và thiết bị cơ khí tại nguồn nước mặt

Tại các công trình lấy nước, trạm bơm và hệ thống cơ khí có nhiệm vụ tiếp nhận, dẫn, kiểm soát dòng nước và ngăn các vật thể gây ảnh hưởng đến thiết bị. Vai trò này có liên quan đến quản lý nguồn nước nhưng không đồng nghĩa với chức năng xử lý tất cả chất ô nhiễm.

Hiện trạng	Thiết bị, giải pháp cơ khí phù hợp
Nhiều rác thô tại cửa lấy nước	Song chắn rác kết hợp gầu vớt rác
Rác thường xuyên bám song chắn	Máy lược rác hoặc máy vớt rác
Rác đã đưa lên nhưng khó vận chuyển	Vít tải rác, hệ thống tập kết phù hợp
Cần đóng mở hoặc cô lập dòng nước	Cửa phai, stoplog
Cần kiểm soát thiết bị vận hành	Cảm biến, tủ điều khiển theo cấu hình
Bùn cát bồi lắng	Khảo sát và xây dựng phương án xử lý
Nước ô nhiễm hóa chất, vi sinh	Công nghệ xử lý và kiểm soát nguồn thải chuyên biệt

Ví dụ, khi rác bám kín song chắn tại cửa lấy nước trạm bơm, cần xem xét khả năng thông nước, tải lượng rác và phương án thu gom. Nếu nước đầu vào đồng thời có COD hoặc các chất ô nhiễm đặc thù cao, cần đánh giá riêng vấn đề chất lượng nước.

Không nên chọn máy vớt rác với kỳ vọng thiết bị sẽ làm sạch toàn bộ nguồn nước. Chức năng chính của thiết bị là giữ, thu gom và loại bỏ những vật thể phù hợp với cơ chế làm việc.

PENDIN – Giải pháp cơ khí phục vụ công trình khai thác và thoát nước

Đối với trạm bơm, kênh dẫn và công trình lấy nước, việc duy trì khả năng tiếp nhận nước và kiểm soát rác có vai trò quan trọng trong vận hành hệ thống. PENDIN cung cấp, gia công và lắp đặt các nhóm thiết bị cơ khí như song chắn rác, máy vớt rác, gầu vớt rác, cửa phai, stoplog, đường ống và những cấu kiện phụ trợ theo yêu cầu dự án.

Tại công trình Thụy Phương – Hà Nội, PENDIN đã công bố việc tham gia hạng mục khe và lưới chắn rác phía sông cùng những thiết bị cơ khí liên quan.

Với những công trình cần cải tạo, chúng tôi tiếp nhận hiện trạng và xem xét các yếu tố:

• Lưu lượng và mực nước vận hành.
• Kích thước cửa lấy nước, chiều sâu kênh.
• Loại rác và mức độ tích tụ.
• Tình trạng song chắn, thiết bị thu gom hiện hữu.
• Điều kiện bố trí thiết bị và vị trí tập kết rác.

Từ những dữ liệu này, PENDIN trao đổi phương án cung cấp, gia công hoặc cải tạo thiết bị cơ khí phù hợp với phạm vi dự án.

Tham khảo thêm:

• Giải pháp thu gom rác trạm bơm
• Song chắn rác
• Giải pháp cải tạo trạm bơm theo hiện trạng
• Hệ thống thiết bị trạm bơm

Công trình của bạn đang gặp tình trạng rác tích tụ tại cửa lấy nước, dòng vào bị hạn chế hoặc thiết bị thu gom chưa phù hợp?

Hãy gửi PENDIN hình ảnh hiện trạng, bản vẽ, lưu lượng và yêu cầu kỹ thuật để chúng tôi trao đổi giải pháp cơ khí phù hợp.

Hotline: 0972.839.315
Website: https://pendin.vn/

Kết luận

Ô nhiễm nước mặt không thể được đánh giá chính xác chỉ qua màu sắc, mùi hoặc lượng rác nổi. Cần xác định nguồn gây ô nhiễm, lựa chọn chỉ tiêu quan trắc, đối chiếu với QCVN 08:2023/BTNMT và đánh giá theo điều kiện thực tế. Trong đó, thiết bị cơ khí PENDIN có vai trò hỗ trợ thu gom rác, bảo vệ công trình và điều tiết dòng nước theo thiết kế. Muốn cải thiện chất lượng nước bền vững, cần kết hợp đúng giải pháp kỹ thuật với kiểm soát nguồn thải và quan trắc thường xuyên.